طراحی شبکه برای میزبانی سرویس‌های مالی و بانکی: ملاحظات امنیتی و پایداری

1. مقدمه: ضرورت تحول در معماری امنیت شبکه بانکی

تحول دیجیتال در نظام بانکی ایران، ضمن ایجاد فرصت‌های گسترده برای نوآوری و بهبود خدمات، سطح تهدیدات سایبری را به‌طور چشمگیری افزایش داده است. این دگرگونی، نیاز به بازنگری در الگوهای امنیتی سنتی و مبتنی بر محیط پیرامونی (Perimeter-based) را تشدید کرده است، چرا که این الگوها دیگر قادر به محافظت از دارایی‌های دیجیتال در برابر حملات پیشرفته و تهدیدات داخلی نیستند. با توجه به پیچیدگی فزاینده اکوسیستم بانکی، طراحی یک الگوی بومی و پیشگیرانه برای امنیت سایبری، نقشی حیاتی در تضمین «تاب‌آوری عملیاتی» و «پایداری مالی» بانک‌ها ایفا می‌کند. تحقیقات داخلی نشان می‌دهد که سرمایه‌گذاری هدفمند بر زیرساخت‌های فناوری و سازوکارهای پاسخ به حملات، بیش از سیاست‌گذاری‌های صرف، بر پایداری مالی تأثیرگذار است. این سند با هدف تبیین یک چارچوب مدرن و جامع، به تشریح اصول بنیادین معماری مدرن شبکه، مبتنی بر پارادایم «اعتماد صفر» و الزامات استاندارد «PCI DSS»، می‌پردازد.

2. اصول بنیادین در معماری شبکه‌های مالی مدرن

طراحی شبکه‌های امن و پایدار امروزی نیازمند گذار از رویکردهای سنتی و اتکا به پارادایم‌های جدیدی است که اعتماد را اساس کار خود قرار نمی‌دهند. در این رویکردها، هیچ کاربر یا دستگاهی، صرف‌نظر از موقعیت فیزیکی یا شبکه، به صورت پیش‌فرض مورد اعتماد نیست و تمام درخواست‌های دسترسی باید به صورت پویا ارزیابی شوند. این بخش به معرفی دو چارچوب کلیدی می‌پردازد که سنگ بنای معماری‌های نوین را تشکیل می‌دهند: «معماری اعتماد صفر» (Zero Trust Architecture) به عنوان یک پارادایم راهبردی و استاندارد «PCI DSS» به عنوان مجموعه‌ای از الزامات عملیاتی حیاتی.

2.1. پارادایم اعتماد صفر (Zero Trust): امنیت در دنیای بدون محیط پیرامونی

بر اساس مستندات مؤسسه ملی استاندارد و فناوری آمریکا (NIST SP 800-207)، معماری اعتماد صفر (ZTA) یک پارادایم امنیت سایبری است که دفاع را از محیط‌های ایستا و مبتنی بر شبکه به تمرکز بر کاربران، دارایی‌ها و منابع منتقل می‌کند. در این مدل، هیچ اعتماد ضمنی بر اساس موقعیت فیزیکی یا شبکه (مانند شبکه‌های داخلی) به دارایی‌ها یا حساب‌های کاربری اعطا نمی‌شود و هر درخواست دسترسی به صورت مستقل و پیش از برقراری جلسه، احراز هویت و مجوزدهی می‌شود. این رویکرد بر هفت اصل کلیدی استوار است:

1. تمام منابع داده و خدمات محاسباتی به عنوان “منبع” در نظر گرفته می‌شوند. این اصل، دارایی‌ها را از دستگاه‌های شخصی گرفته تا خدمات نرم‌افزاری مبتنی بر ابر (SaaS) شامل می‌شود. این امر تضمین می‌کند که هیچ دارایی، از جمله دستگاه‌های اینترنت اشیا (IoT) در شعب یا زیرساخت‌های ابری، خارج از دامنه حفاظت باقی نمی‌ماند.
2. تمام ارتباطات بدون توجه به موقعیت شبکه، امن می‌شوند. درخواست‌های دسترسی از شبکه داخلی سازمان باید همان الزامات امنیتی را برآورده کنند که درخواست‌های خارج از شبکه با آن مواجه هستند. این اصل به این معناست که بازرسی ترافیک SSL/TLS حتی برای ارتباطات داخلی میان سرورها در یک رک، یک ضرورت مطلق است و هیچ ترافیکی نباید صرفاً به دلیل موقعیت فیزیکی، «مورد اعتماد» تلقی شود.
3. دسترسی به منابع سازمانی به صورت “بر اساس هر جلسه” (Per-Session) اعطا می‌شود. اعتماد به درخواست‌کننده پیش از اعطای دسترسی، ارزیابی می‌شود و این اعتماد باید در طول جلسه نیز به صورت مستمر ارزیابی گردد. این رویکرد، ریسک سوءاستفاده از جلسات فعال طولانی‌مدت (Session Hijacking) را به حداقل می‌رساند و تضمین می‌کند که اعتماد به صورت آنی و گذرا است، نه دائمی.
4. دسترسی به منابع توسط سیاست‌های پویا تعیین می‌شود. سیاست‌ها مجموعه‌ای از قواعد دسترسی هستند که بر اساس هویت کاربر، وضعیت دستگاه، موقعیت مکانی و سایر ویژگی‌های رفتاری و محیطی تنظیم می‌شوند. در عمل، این یعنی قواعد دسترسی ایستا (مانند لیست‌های کنترل دسترسی در فایروال‌ها) جای خود را به تصمیم‌گیری‌های هوشمند و مبتنی بر ریسک لحظه‌ای می‌دهند.
5. سازمان، یکپارچگی و وضعیت امنیتی تمام دارایی‌های خود و مرتبط را نظارت و اندازه‌گیری می‌کند. هیچ دارایی ذاتاً قابل اعتماد نیست و وضعیت امنیتی دارایی‌ها در زمان درخواست دسترسی ارزیابی می‌شود. این اصل، یکپارچگی سلامت دستگاه (Device Health) را به یکی از شروط اصلی برای اعطای دسترسی تبدیل می‌کند و از اتصال دستگاه‌های آسیب‌پذیر یا آلوده به منابع حیاتی جلوگیری می‌نماید.
6. احراز هویت و صدور مجوز برای تمام منابع به صورت پویا و کاملاً قبل از اجازه دسترسی، اجرا می‌شود. این یک چرخه مستمر از ارزیابی دسترسی، اسکن تهدیدات و تطبیق است. این فرآیند مستمر، امنیت را از یک رویداد یکباره در ابتدای اتصال به یک چرخه دائمی از ارزیابی و تأیید مجدد تبدیل می‌کند که در برابر تهدیدات پیشرفته مقاوم‌تر است.
7. سازمان تا حد امکان اطلاعات مربوط به وضعیت فعلی دارایی‌ها، زیرساخت شبکه و ارتباطات را جمع‌آوری کرده و از آن برای بهبود وضعیت امنیتی خود استفاده می‌کند. این داده‌ها به سازمان کمک می‌کنند تا سیاست‌های دسترسی را بهینه‌سازی کرده و به شکل هوشمندانه‌تری به تهدیدات پاسخ دهد. این رویکرد، امنیت را به یک سیستم پویا و خودبهبود (Self-improving) تبدیل می‌کند که با تحلیل داده‌های عملیاتی، به طور مداوم هوشمندتر و دقیق‌تر می‌شود.

2.2. استاندارد امنیت داده صنعت پرداخت (PCI DSS): الزامات فنی و عملیاتی

استاندارد امنیت داده صنعت کارت پرداخت (PCI DSS) مجموعه‌ای از الزامات فنی و عملیاتی است که برای حفاظت از داده‌های حساب کاربری (Account Data) طراحی شده است. این استاندارد شامل ۱۲ الزام اصلی و بیش از ۳۰۰ زیرالزام است که چارچوبی جامع برای مدیریت امنیت در سازمان‌هایی که با داده‌های کارت پرداخت سروکار دارند، فراهم می‌کند. اهداف کنترلی این استاندارد در شش گروه اصلی دسته‌بندی می‌شوند:

• ساخت و نگهداری یک شبکه و سیستم‌های امن: شامل نصب و نگهداری فایروال‌ها و عدم استفاده از تنظیمات پیش‌فرض کارخانه‌ای.
• حفاظت از داده‌های حساب کاربری: شامل حفاظت از داده‌های ذخیره‌شده و رمزنگاری داده‌ها در حین انتقال بر روی شبکه‌های عمومی.
• حفظ یک برنامه مدیریت آسیب‌پذیری: شامل استفاده و به‌روزرسانی منظم نرم‌افزارهای ضدویروس و توسعه و نگهداری سیستم‌ها و برنامه‌های کاربردی امن.
• پیاده‌سازی اقدامات کنترل دسترسی قوی: محدود کردن دسترسی به داده‌ها بر اساس اصل «نیاز به دانستن»، تخصیص شناسه منحصربه‌فرد به هر فرد با دسترسی کامپیوتری و محدود کردن دسترسی فیزیکی به داده‌های دارندگان کارت.
• نظارت و آزمایش منظم شبکه‌ها: ردیابی و نظارت بر تمام دسترسی‌ها به منابع شبکه و داده‌های دارندگان کارت و آزمایش منظم سیستم‌ها و فرآیندهای امنیتی.
• حفظ یک سیاست امنیت اطلاعات: نگهداری یک سیاست که امنیت اطلاعات را برای تمام پرسنل مورد توجه قرار دهد.

این اصول بنیادین، نقشه راهی برای طراحی اجزای منطقی و انتخاب مدل‌های پیاده‌سازی عملی را فراهم می‌کنند که در بخش بعدی به تفصیل مورد بررسی قرار خواهند گرفت.

3. طراحی و پیاده‌سازی معماری امن شبکه

پیاده‌سازی موفق اصول اعتماد صفر و انطباق با PCI DSS نیازمند درک اجزای منطقی معماری و انتخاب مدل‌های استقرار مناسب است. این بلوک‌های ساختاری، چارچوبی عملیاتی برای اجرای سیاست‌های امنیتی پویا و کنترل دقیق دسترسی‌ها فراهم می‌کنند. این بخش به تشریح این اجزای کلیدی، رویکردهای معماری و الزامات پیکربندی امن سیستم‌ها می‌پردازد.

3.1. اجزای منطقی اصلی در معماری اعتماد صفر

مدل ارائه شده توسط NIST، یک معماری اعتماد صفر را به سه جزء منطقی اصلی تقسیم می‌کند که هر یک وظایف مشخصی را بر عهده دارند:

• موتور سیاست (Policy Engine – PE): این جزء، مغز متفکر سیستم است و مسئولیت تصمیم‌گیری نهایی برای اعطای دسترسی یک کاربر به یک منبع را بر عهده دارد. موتور سیاست، با استفاده از سیاست‌های سازمانی و ورودی‌های خارجی (مانند اطلاعات تهدیدات و وضعیت دستگاه‌ها)، یک الگوریتم اعتماد را برای ارزیابی درخواست‌ها اجرا می‌کند.
• مدیر سیاست (Policy Administrator – PA): این جزء مسئول برقراری یا قطع مسیر ارتباطی بین یک کاربر و منبع است. مدیر سیاست، دستورات را از موتور سیاست دریافت کرده و به نقاط اجرای سیاست (PEP) فرمان می‌دهد تا یک جلسه امن را فعال یا مسدود کنند.
• نقطه اجرای سیاست (Policy Enforcement Point – PEP): این سیستم مسئول فعال‌سازی، نظارت و خاتمه دادن به اتصالات بین یک کاربر و یک منبع سازمانی است. PEP به عنوان یک دروازه عمل می‌کند که تمام ترافیک را پیش از رسیدن به منبع، رهگیری، بازرسی و در صورت تأیید، عبور می‌دهد.

برای درک بهتر، می‌توان این اجزا را به یک دادگاه تشبیه کرد: «موتور سیاست» (PE) در نقش قاضی، تصمیم نهایی را صادر می‌کند. «مدیر سیاست» (PA) مانند افسر دادگاه است که بر اساس حکم قاضی، دستور باز یا بسته شدن درب را می‌دهد و «نقطه اجرای سیاست» (PEP) همانند نگهبان درب عمل می‌کند که صرفاً دستورات را اجرا کرده و مسیر ارتباط را باز، مسدود یا نظارت می‌کند.

3.2. مدل‌های پیاده‌سازی و رویکردهای معماری

معماری اعتماد صفر را می‌توان با استفاده از رویکردهای مختلفی پیاده‌سازی کرد که هر یک بر جنبه‌های متفاوتی از امنیت تمرکز دارند:

1. ZTA با استفاده از حاکمیت هویت پیشرفته (Enhanced Identity Governance): در این رویکرد، هویت کاربران و سرویس‌ها به عنوان مؤلفه اصلی سیاست‌گذاری در نظر گرفته می‌شود. دسترسی به منابع بر اساس امتیازات و ویژگی‌های اختصاص‌یافته به هر هویت مدیریت می‌شود و عواملی مانند وضعیت دستگاه یا موقعیت شبکه، نقش ثانویه را در تصمیم‌گیری ایفا می‌کنند. این مدل به‌ویژه برای مدیریت دسترسی در اکوسیستم‌های مبتنی بر سرویس‌های نرم‌افزاری (SaaS) و برنامه‌های کاربردی ابری مناسب است که در آن‌ها کنترل مستقیم بر زیرساخت شبکه وجود ندارد.
2. ZTA با استفاده از میکروسگمنتیشن (Micro-Segmentation): این رویکرد شامل قرار دادن منابع سازمانی در بخش‌های شبکه‌ی مجزا و ایزوله است که هر کدام توسط یک دروازه امنیتی (PEP) محافظت می‌شوند. این دروازه‌ها تمام ترافیک ورودی و خروجی از هر بخش را بازرسی کرده و تنها به ارتباطات مجاز اجازه عبور می‌دهند. این مدل به‌ویژه برای ایزوله کردن سیستم‌های حساس و قدیمی «Core Banking» قدرتمند است و تضمین می‌کند که یک نفوذ در بخش‌های کم‌اهمیت‌تر شبکه، هرگز به دارایی‌های حیاتی سرایت نخواهد کرد.
3. ZTA با استفاده از زیرساخت شبکه و محیط‌های پیرامونی تعریف‌شده توسط نرم‌افزار (SDP): این رویکرد از یک شبکه همپوشان (Overlay Network) برای پیاده‌سازی ZTA استفاده می‌کند. در این مدل، کنترل‌کننده شبکه (که نقش PA را ایفا می‌کند) مسیرهای ارتباطی امن و رمزنگاری‌شده‌ای را بین دستگاه کاربر و منابع، پس از تأیید درخواست توسط موتور سیاست، ایجاد می‌کند. این معماری برای حفاظت از دارایی‌های توزیع‌شده در محیط‌های هیبریدی و چندابری (Hybrid/Multi-cloud) بسیار مؤثر است، زیرا با پنهان‌سازی منابع از دید کاربران غیرمجاز، سطح حمله را به شدت کاهش می‌دهد.

3.3. پیکربندی امن و سخت‌سازی سیستم‌ها

مطابق با الزامات PCI DSS، پیکربندی امن تمام اجزای سیستم، از سرورها و فایروال‌ها گرفته تا برنامه‌های کاربردی، یک اقدام بنیادین برای کاهش سطح حمله است. مهاجمان اغلب از ضعف‌های موجود در تنظیمات پیش‌فرض برای نفوذ به سیستم‌ها بهره‌برداری می‌کنند. اقدامات کلیدی در این زمینه عبارتند از:

• تغییر رمزهای عبور پیش‌فرض فروشنده: رمزهای عبور و تنظیمات کارخانه‌ای به صورت عمومی شناخته شده‌اند و اولین هدف مهاجمان برای به دست آوردن دسترسی غیرمجاز هستند. تغییر فوری این تنظیمات پس از استقرار هر سیستم جدید، یک ضرورت امنیتی است.
• غیرفعال‌سازی سرویس‌ها و پروتکل‌های غیرضروری: هر سرویس، پروتکل یا تابع فعال، یک مسیر بالقوه برای حمله است. تنها قابلیت‌های ضروری باید فعال باشند و استفاده از پروتکل‌های متنی ساده (مانند HTTP، Telnet) که ارتباطات را رمزنگاری نمی‌کنند، باید ممنوع شود.
• استفاده از استانداردهای سخت‌سازی سیستم: سازمان‌ها باید از استانداردهای صنعتی معتبر مانند CIS (Center for Internet Security)، ISO و NIST به عنوان مرجع برای حفظ پیکربندی‌های امن استفاده کنند. این استانداردها، راهنماهای دقیقی برای ایمن‌سازی سیستم‌عامل‌ها، برنامه‌ها و دستگاه‌های شبکه ارائه می‌دهند.
• مقابله با تهدید Split Tunneling: این فناوری VPN به کاربران اجازه می‌دهد تا بخشی از ترافیک خود را از طریق تونل امن VPN و بخش دیگر را مستقیماً به اینترنت ارسال کنند که یک مسیر جانبی خطرناک برای نفوذ بدافزارها به شبکه سازمانی ایجاد می‌کند. این فناوری یک مسیر پشتی غیرقابل دفاع به درون شبکه سازمانی ایجاد می‌کند و استفاده از آن در هر شکلی، با اصول بنیادین معماری اعتماد صفر در تضاد است. لذا ممنوعیت کامل آن یک الزام غیرقابل چشم‌پوشی است.

پس از طراحی و پیکربندی اولیه، حفظ امنیت شبکه نیازمند مدیریت مستمر آسیب‌پذیری‌ها و تهدیدات است که در گام بعدی به آن پرداخته می‌شود.

4. مدیریت مستمر آسیب‌پذیری و تهدیدات

طراحی اولیه شبکه به تنهایی برای تأمین امنیت کافی نیست؛ امنیت یک فرآیند مستمر است که نیازمند نظارت، ارزیابی و بهبود دائمی است. این بخش، با تکیه بر الزامات PCI DSS، به تشریح برنامه‌های مدیریت آسیب‌پذیری می‌پردازد که شامل اسکن منظم، مدیریت وصله‌ها و حفاظت در برابر بدافزارها به عنوان ستون‌های اصلی یک دفاع سایبری پیشگیرانه است.

4.1. اسکن آسیب‌پذیری و تست نفوذ

بر اساس الزام 11.3.1 استاندارد PCI DSS، انجام اسکن آسیب‌پذیری حداقل هر سه ماه یکبار الزامی است. این اسکن‌ها به سازمان‌ها کمک می‌کنند تا نقاط ضعف امنیتی را پیش از آنکه توسط مهاجمان مورد بهره‌برداری قرار گیرند، شناسایی و برطرف کنند. دو نوع اصلی اسکن وجود دارد:

• اسکن خارجی (PCI Quarterly External Scan): این اسکن‌ها که توسط یک فروشنده اسکن تأییدشده (ASV) انجام می‌شوند، از دید یک مهاجم خارجی به شبکه نگاه می‌کنند و برای گواهی رسمی انطباق (Attestation) معتبر هستند.
• اسکن داخلی (Internal PCI Network Scan): این اسکن‌ها برای ارزیابی دستگاه‌های متصل در شبکه داخلی سازمان طراحی شده‌اند و به شناسایی آسیب‌پذیری‌هایی که از داخل شبکه قابل بهره‌برداری هستند، کمک می‌کنند.

نکته حائز اهمیت این است که بر اساس الزام 11.3.1.2، اسکن‌های داخلی باید به صورت احراز هویت شده (Authenticated Scanning) انجام شوند. اهمیت این روش در آن است که به اسکنر اجازه می‌دهد با دید یک عامل نفوذی داخلی، به ارزیابی عمیق سیستم بپردازد و آسیب‌پذیری‌هایی مانند وصله‌های امنیتی نصب‌نشده یا ضعف‌های پیکربندی را شناسایی کند که در یک اسکن غیرمعتبر (Unauthenticated) کاملاً پنهان می‌مانند.

4.2. مدیریت وصله‌های امنیتی و نرم‌افزارها

الزام شماره ۶ PCI DSS بر اهمیت نصب تمام وصله‌های نرم‌افزاری مناسب برای محافظت در برابر بهره‌برداری از آسیب‌پذیری‌ها تأکید دارد. مهاجمان همواره در جستجوی آسیب‌پذیری‌های شناخته‌شده‌ای هستند که می‌توانند از طریق آن‌ها به سیستم‌ها نفوذ کنند. یک برنامه مدیریت وصله مؤثر، این مسیرهای نفوذ را مسدود می‌کند.

وصله‌های «مناسب» آنهایی هستند که به اندازه کافی ارزیابی و آزمایش شده‌اند تا اطمینان حاصل شود که با پیکربندی‌های امنیتی موجود تداخل ندارند و عملکرد سیستم را مختل نمی‌کنند. نصب وصله‌ها برای زیرساخت‌های حیاتی، مانند وب‌سایت‌های عمومی و سیستم‌های پردازش پرداخت، باید در اولویت قرار گیرد و در سریع‌ترین زمان ممکن پس از انتشار توسط فروشنده انجام شود.

4.3. حفاظت در برابر بدافزارها (Antivirus)

الزام شماره ۵ PCI DSS سازمان‌ها را ملزم می‌کند تا مکانیزم‌های ضدویروس را بر روی تمام سیستم‌هایی که مستعد ابتلا به بدافزار هستند، نصب و فعال نگه دارند. این مکانیزم‌ها باید به صورت مستمر فعال، به‌روز و تحت نظارت باشند تا بتوانند در برابر تهدیدات جدید و نوظهور از سیستم‌ها محافظت کنند. ابزارهای مدرن مدیریت آسیب‌پذیری شامل پلاگین‌هایی هستند که می‌توانند به صورت خودکار نصب، اجرا و به‌روز بودن محصولات ضدویروس معتبر (مانند BitDefender، Kaspersky و McAfee) را در سراسر شبکه بررسی و گزارش کنند.

پس از مدیریت آسیب‌پذیری‌ها، لایه بعدی دفاع، حفاظت مستقیم از داده‌ها و کنترل دقیق دسترسی به آن‌ها است.

5. حفاظت از داده‌ها و کنترل دسترسی

حفاظت از داده‌ها، به‌ویژه داده‌های دارندگان کارت (Cardholder Data)، هسته اصلی الزامات امنیتی در بخش بانکی را تشکیل می‌دهد. حتی با وجود یک شبکه امن، اگر داده‌ها به درستی محافظت نشوند یا دسترسی به آن‌ها به دقت کنترل نگردد، ریسک نشت اطلاعات و تقلب همچنان بالا باقی می‌ماند. این بخش به استراتژی‌های رمزنگاری قوی برای حفاظت از داده‌ها در حین انتقال و پیاده‌سازی کنترل‌های دسترسی دقیق بر اساس اصول امنیتی اثبات‌شده می‌پردازد.

5.1. رمزنگاری قوی برای داده‌ها در حین انتقال

الزام شماره ۴ PCI DSS تأکید می‌کند که داده‌های دارندگان کارت باید با استفاده از رمزنگاری قوی در حین انتقال بر روی شبکه‌های عمومی و باز (مانند اینترنت) محافظت شوند. این اقدام از شنود و سرقت اطلاعات حساس در مسیر ارتباطی جلوگیری می‌کند.

یکی از نکات کلیدی در این زمینه، تعریف «رمزنگاری قوی» است. بر اساس اعلام NIST، پروتکل SSL (در هیچ‌کدام از نسخه‌ها) به دلیل آسیب‌پذیری‌های ذاتی دیگر به عنوان یک پروتکل رمزنگاری قوی پذیرفته نمی‌شود. سازمان‌ها باید پیاده‌سازی‌های SSL/TLS خود را به دقت ارزیابی کرده و از نسخه‌های قدیمی و آسیب‌پذیر TLS (مانند TLS 1.0 و TLS 1.1) نیز اجتناب کنند تا انطباق خود با استانداردها را حفظ نمایند.

5.2. پیاده‌سازی اقدامات کنترل دسترسی قوی

کنترل دسترسی، فرآیندی است که تضمین می‌کند تنها افراد مجاز به منابع و داده‌های مشخصی دسترسی دارند. این حوزه بر اساس دو اصل کلیدی در PCI DSS و معماری اعتماد صفر بنا شده است:

• اصل “نیاز به دانستن” (Need-to-know): مطابق با الزام شماره ۷ PCI DSS، دسترسی به اجزای سیستم و داده‌های دارندگان کارت باید به حداقل سطح لازم برای انجام وظایف شغلی یک فرد محدود شود. این اصل از دسترسی‌های غیرضروری و اتفاقی که می‌تواند منجر به افشای اطلاعات شود، جلوگیری می‌کند.
• شناسه منحصربه‌فرد و مسئولیت‌پذیری: بر اساس الزام شماره ۸، هر فرد با دسترسی کامپیوتری باید یک شناسه منحصربه‌فرد (ID) داشته باشد. این الزام، امکان ردیابی اقدامات هر کاربر را فراهم کرده و مسئولیت‌پذیری فردی را تضمین می‌کند. استفاده از حساب‌های کاربری اشتراکی باید به شدت محدود یا ممنوع شود.

علاوه بر این، استفاده از احراز هویت چندعاملی (MFA) که در هر دو چارچوب ZTA و PCI DSS به شدت توصیه شده، یک لایه امنیتی حیاتی برای تأیید هویت کاربران پیش از دسترسی به منابع حساس فراهم می‌کند.

پیاده‌سازی این اصول فنی باید با درک ملاحظات بومی و راهبردی شبکه بانکی ایران همراه باشد تا به حداکثر کارایی و پایداری دست یابد.

6. ملاحظات راهبردی برای شبکه بانکی ایران

پیاده‌سازی موفق چارچوب‌های جهانی مانند اعتماد صفر و PCI DSS نیازمند درک زمینه بومی و تمرکز بر عواملی است که بیشترین تأثیر را بر پایداری مالی و امنیت در شبکه بانکی ایران دارند. تحقیقات داخلی، دیدگاه‌های ارزشمندی را در مورد اولویت‌های راهبردی و چالش‌های خاص این اکوسیستم ارائه می‌دهند که باید در طراحی الگوهای امنیتی مدنظر قرار گیرند.

6.1. تحلیل عوامل مؤثر بر پایداری مالی در بانک‌های ایران

بر اساس نتایج پژوهش «طراحی الگوی بومی امنیت شبکه بانکی ایران»، تأثیر ابعاد مختلف امنیتی بر پایداری مالی بانک‌ها یکسان نیست. یافته‌های کلیدی این تحقیق نشان می‌دهد که برخی عوامل ارتباط مستقیم و معناداری با پایداری مالی دارند، در حالی که تأثیر برخی دیگر کمتر مشهود است.

این نتایج به وضوح نشان می‌دهند که تقویت زیرساخت‌های فناوری و بهبود سازوکارهای کلیدی پاسخ به حملات، نقش محوری در افزایش تاب‌آوری بانکی و کاهش اثرات مخرب تهدیدات دارند. بنابراین، بانک‌ها باید سرمایه‌گذاری راهبردی خود را بر این حوزه‌ها متمرکز کنند.

6.2. چارچوب جامع مدیریت امنیت داده

پژوهش «طراحی مدل جامع مدیریت امنیت داده» نیز با شناسایی مؤلفه‌های تأثیرگذار بر امنیت داده در شبکه بانکی کشور، یک چارچوب جامع ارائه می‌دهد. بر اساس یافته‌های این تحقیق، هشت مؤلفه کلیدی زیر بر مدیریت امنیت داده تأثیر معنادار دارند و باید در استراتژی‌های امنیتی بانک‌ها لحاظ شوند:

1. علل عمده حوادث امنیتی در بانک: شناسایی ریشه‌ای دلایل بروز حوادث برای اقدامات پیشگیرانه.
2. موانع و نگرانی‌ها در اجرای انطباق امنیتی: درک چالش‌های عملیاتی در پیاده‌سازی استانداردها.
3. استراتژی‌های امنیتی اخیر: ارزیابی و به‌روزرسانی مداوم راهبردهای امنیتی.
4. اقدامات موجود امنیت داده‌ها: بررسی و تقویت کنترل‌های امنیتی فعلی.
5. چرخه امنیت داده‌ها: مدیریت امنیت در تمام مراحل عمر داده (ایجاد، ذخیره‌سازی، استفاده، اشتراک‌گذاری و نابودی).
6. اقدامات امنیتی اضافی مورد نیاز: شناسایی شکاف‌ها و پیاده‌سازی کنترل‌های تکمیلی.
7. مکانیسم‌های امنیت داده در بانکداری برخط: تمرکز ویژه بر امنیت سرویس‌های آنلاین.
8. خدمات مالی تحت تأثیر مکانیسم‌های امنیت داده‌ها: تحلیل تأثیر امنیت بر عملکرد خدمات کلیدی.

این چارچوب‌ها، مسیر را برای جمع‌بندی نهایی و ارائه توصیه‌های راهبردی که بتواند امنیت و پایداری شبکه بانکی را در عمل تضمین کند، هموار می‌سازد.

7. نتیجه‌گیری و توصیه‌های راهبردی

برای دستیابی به سطح بالایی از امنیت و پایداری در شبکه‌های مالی و بانکی، لازم است سازمان‌ها از معماری‌های سنتی مبتنی بر محیط پیرامونی فراتر رفته و رویکردهای مدرنی را اتخاذ کنند که اعتماد را به صورت پیش‌فرض اعطا نمی‌کنند. معماری اعتماد صفر (Zero Trust) به عنوان یک پارادایم راهبردی و استاندارد PCI DSS به عنوان یک چارچوب عملیاتی، اصول بنیادینی را برای طراحی شبکه‌های تاب‌آور در برابر تهدیدات نوظهور فراهم می‌کنند. پیاده‌سازی موفق این مدل‌ها مستلزم درک عمیق اجزای منطقی، انتخاب مدل‌های استقرار مناسب، مدیریت مستمر آسیب‌پذیری‌ها و تطبیق آن‌ها با الزامات بومی شبکه بانکی کشور است.

بر اساس تحلیل‌های ارائه شده در این سند، توصیه‌های راهبردی زیر برای تقویت امنیت و پایداری در نظام بانکی پیشنهاد می‌شود:

• اتخاذ رویکرد اعتماد صفر: شبکه‌ها باید بر این اساس بازطراحی شوند که هیچ‌گاه به صورت ضمنی اعتماد نکنند و تمام درخواست‌های دسترسی به منابع، بدون توجه به موقعیت کاربر یا دستگاه، به صورت پویا و بر اساس سیاست‌های دقیق ارزیابی شوند.
• انطباق کامل با استاندارد PCI DSS: پیاده‌سازی دقیق الزامات فنی و عملیاتی این استاندارد باید به عنوان یک حداقل پایه برای حفاظت از داده‌های پرداخت در نظر گرفته شود و به صورت مستمر مورد بازبینی و بهبود قرار گیرد.
• تمرکز بر زیرساخت فناوری و تحلیل ریسک پویا: با توجه به یافته‌های بومی، سرمایه‌گذاری راهبردی باید بر تقویت زیرساخت‌های فنی، سخت‌سازی سیستم‌ها و توسعه سازوکارهای تحلیل ریسک پویا متمرکز شود تا بیشترین تأثیر را بر پایداری مالی داشته باشد.
• اولویت‌بندی سرمایه‌گذاری بر اساس یافته‌های بومی: با توجه به اینکه تحقیقات داخلی، تأثیر مستقیم زیرساخت فناوری بر پایداری مالی را اثبات کرده است، سرمایه‌گذاری‌ها باید بر این حوزه متمرکز شوند. آموزش هدفمند کارکنان و تقویت هماهنگی بین‌بانکی باید به عنوان مکمل این اولویت راهبردی و در راستای بهره‌برداری حداکثری از زیرساخت‌های نوین، پیاده‌سازی شود.