راهنمای انتخاب دامنه و برندسازی آنلاین در ایران

پادکست راهنمای انتخاب دامنه و برندسازی آنلاین در ایران

مقدمه: اهمیت بنیادین انتخاب نام در عصر اقتصاد دیجیتال

در اکوسیستم پیچیده و پرشتاب اقتصاد دیجیتال امروز، انتخاب نام دامنه (Domain Name) دیگر تنها یک تصمیم فنی یا ثبت یک آدرس اینترنتی ساده نیست؛ بلکه نخستین و بنیادی‌ترین گام در معماری هویت یک کسب‌وکار به شمار می‌رود. نام دامنه، نقطه تلاقی روانشناسی برند، استراتژی حقوقی، و زیرساخت فنی است. برای کسب‌وکارهایی که در محیط منحصربه‌فرد و چالش‌برانگیز بازار ایران فعالیت می‌کنند، این تصمیم ابعاد بسیار پیچیده‌تری به خود می‌گیرد. فعالان اقتصادی در ایران با یک واقعیت “دوگانه” مواجه هستند: از یک سو باید در فضای اینترنت جهانی که تحت حاکمیت قوانین بین‌المللی و شرکت‌های بزرگ فناوری (Big Tech) است فعالیت کنند، و از سوی دیگر باید خود را با الزامات شبکه ملی اطلاعات و قوانین داخلی تطبیق دهند. این گزارش پژوهشی با هدف ارائه تحلیلی عمیق، جامع و کاربردی تدوین شده است تا به مدیران، کارآفرینان و مشاوران برندینگ کمک کند تا در این مسیر پرخطر، تصمیمی آگاهانه و استراتژیک اتخاذ نمایند.

انتخاب نادرست نام دامنه می‌تواند منجر به هزینه‌های گزاف بازاریابی برای تثبیت نام، مشکلات حقوقی ناشی از نقض علائم تجاری، و حتی چالش‌های وجودی نظیر از دست دادن مالکیت دامنه به دلیل تحریم‌های بین‌المللی شود. نمونه بارز این ریسک، مسدود شدن دامنه خبرگزاری فارس (.com) توسط وزارت خزانه‌داری آمریکا بود که اهمیت حاکمیت دیجیتال را بیش از پیش نمایان ساخت.¹ از سوی دیگر، انتخاب هوشمندانه می‌تواند به عنوان یک شتاب‌دهنده برای اعتماد مشتری، بهبود رتبه در موتورهای جستجو (SEO)، و تسهیل یادآوری برند عمل کند.

در این گزارش، ما با بهره‌گیری از داده‌های پژوهشی و تحلیل‌های کارشناسی، لایه‌های مختلف این فرآیند را تشریح خواهیم کرد. از روانشناسی شناختی و تأثیر “روانی پردازش” بر اعتماد مشتری گرفته تا جزئیات فنی پروتکل‌های امنیتی SSL در دامنه‌های ملی و چالش‌های حقوقی حل اختلاف در مرکز ایرنیک (IRNIC) در مقایسه با استانداردهای جهانی وایپو (WIPO). هدف نهایی، ترسیم نقشه‌ای دقیق برای عبور از میدان مین‌گذاری شده‌ی برندسازی دیجیتال در ایران است.

فصل اول: روانشناسی انتخاب نام و ضریب نفوذ شناختی

۱.۱ علوم شناختی و تئوری روانی پردازش (Processing Fluency)

اثربخشی یک نام دامنه ریشه در علوم شناختی دارد، به‌ویژه مفهومی که روانشناسان آن را “روانی پردازش” یا Processing Fluency می‌نامند. این مفهوم به سهولت و سرعتی اشاره دارد که مغز انسان می‌تواند اطلاعات را پردازش و درک کند. در محیط پرسرعت اینترنت، جایی که دامنه توجه کاربران تنها چند میلی‌ثانیه است، روانی پردازش مستقیماً به اعتماد و یادآوری برند ترجمه می‌شود.²

۱.۱.۱ اثر تلفظ-اعتماد (The Pronunciation-Trust Effect)

تحقیقات نشان داده‌اند که نام‌هایی که تلفظ آن‌ها آسان است، از نظر روانی “کم‌خطرتر” و “قابل‌اعتمادتر” تلقی می‌شوند. مغز انسان به‌طور ناخودآگاه دشواری در تلفظ را به دشواری در تعامل یا ریسک بالا تعبیر می‌کند. این پدیده که به “اثر تلفظ” (Pronunciation Effect) معروف است، برای کسب‌وکارهای تجارت الکترونیک که بر پایه اعتماد بنا شده‌اند، حیاتی است.³ در بازار ایران، این چالش دوچندان است؛ زیرا نام انتخابی باید نه تنها در زبان فارسی خوش‌آهنگ باشد، بلکه در فرم نوشتاری لاتین (که ساختار اصلی دامنه‌ها را تشکیل می‌دهد) نیز باید خوانا و بدون ابهام باشد. استفاده از ساختارهای فونتیک آشنا و پرهیز از ترکیب‌های پیچیده صامت‌ها، بار شناختی را کاهش داده و نرخ تبدیل بازدیدکننده به مشتری را افزایش می‌دهد.

۱.۱.۲ حافظه کوتاه‌مدت و قانون میلر

حافظه کاری یا کوتاه‌مدت انسان ظرفیت محدودی دارد و معمولاً قادر است حدود هفت آیتم (به علاوه یا منهای دو) را در خود نگه دارد (قانون میلر). نام‌های دامنه‌ای که از این ظرفیت فراتر می‌روند یا عناصر پیچیده‌ای مانند خط تیره (Hyphen) یا اعداد را شامل می‌شوند، نرخ ریزش بالایی در فاصله بین شنیدن نام و تایپ کردن آن در مرورگر دارند.

• خطر خط تیره: استفاده از خط تیره اگرچه امکان ثبت دامنه‌هایی با کلمات کلیدی دقیق (مانند tehran-shoes.com) را فراهم می‌کند، اما انسجام بصری نام را از بین می‌برد. مغز انسان خط تیره را به عنوان یک وقفه پردازش می‌کند که هویت برند را تکه‌تکه می‌کند. علاوه بر این، در “تست رادیویی” (توانایی انتقال نام دامنه به صورت شفاهی)، کاربران اغلب فراموش می‌کنند که خط تیره را تایپ کنند و در نتیجه به صفحه خطا یا سایت رقیب هدایت می‌شوند.³
• ابهام اعداد: اعداد نیز چالش‌برانگیز هستند. کاربری که نام “Shop 24” را می‌شنود، ممکن است آن را به صورت shop24.com یا shoptwentyfour.com تایپ کند. مگر اینکه برند هر دو نسخه را ثبت کرده باشد، بخشی از ترافیک خود را از دست خواهد داد.⁴

۱.۲ پدیده “فینگلیش” و دوگانگی زبانی در برندسازی ایرانی

یکی از ویژگی‌های متمایز اینترنت ایران، رواج گسترده “فینگلیش” یا نوشتن زبان فارسی با خط لاتین است. این پدیده که ریشه در محدودیت‌های فنی ابزارهای دیجیتال اولیه داشت، اکنون به یک هنجار فرهنگی و ابزار برندسازی تبدیل شده است.⁵ با این حال، استفاده از فینگلیش چالش‌های منحصربه‌فردی را در انتخاب نام دامنه ایجاد می‌کند.

۱.۲.۱ ابهام در نویسه‌گردانی (Transliteration Ambiguity)

زبان فارسی دارای آواهایی است که معادل دقیق تک‌حرفی در زبان انگلیسی ندارند. این موضوع منجر به بروز ابهامات جدی در نگارش نام‌های دامنه می‌شود و برندها را مجبور می‌کند تا استراتژی‌های دفاعی پرهزینه‌ای را اتخاذ کنند.

• معضل ق/غ (Gh vs. Q): در فارسی معیار ایران، حروف “قاف” و “غین” اغلب با صدای یکسانی تلفظ می‌شوند. در نتیجه، کلمه‌ای که حاوی این صدا باشد، می‌تواند با gh یا q نوشته شود. برای مثال، برندی با نام “ققنوس” ممکن است توسط کاربران به صورت ghoghnus.com یا qoqnus.com جستجو شود. این ابهام به شدت به قابلیت یافت‌پذیری برند آسیب می‌زند و مالکان را مجبور می‌کند تمامی ترکیبات ممکن را ثبت کنند.⁶
• کاهش واکه‌ها: در خط فارسی، واکه‌های کوتاه (فتحه، کسره، ضمه) نوشته نمی‌شوند اما تلفظ می‌شوند. هنگام تبدیل به فینگلیش، نحوه نمایش این واکه‌ها (به‌ویژه تفاوت بین ‘a’ کوتاه و ‘â’ بلند) سلیقه‌ای است. نامی مانند “باران” می‌تواند به صورت baran، baraan یا حتی baraun نوشته شود. انتخاب نسخه صحیح نیازمند شناخت دقیق از عادات تایپ کاربران هدف است.⁸

۱.۲.۲ پرستیژ زبانی و ادراک مدرنیته

علیرغم راه‌اندازی دامنه‌های تمام فارسی (مانند .ایران) که امکان ثبت آدرس به خط فارسی را فراهم می‌کنند، دامنه‌های لاتین همچنان استاندارد طلایی برندسازی در ایران محسوب می‌شوند. تحقیقات نشان می‌دهد که در ذهنیت مصرف‌کننده ایرانی، استفاده از حروف لاتین و نام‌های فینگلیش یا انگلیسی، با مفاهیمی همچون مدرنیته، کیفیت جهانی و تکنولوژی پیشرفته گره خورده است.⁹ این “پرستیژ زبانی” باعث می‌شود که حتی کسب‌وکارهای کاملاً بومی نیز تمایل داشته باشند هویت دیجیتال خود را با حروف لاتین شکل دهند، هرچند که مخاطبانشان کاملاً فارسی‌زبان باشند.

۱.۳ سازگاری برند در پلتفرم‌های مختلف (Omni-channel Consistency)

در استراتژی برندسازی مدرن، نام دامنه دیگر یک جزیره جدا افتاده نیست؛ بلکه لنگرگاهی است که تمامی کانال‌های ارتباطی دیگر به آن متصل می‌شوند. یکپارچگی نام کاربری (Handle) در شبکه‌های اجتماعی با نام دامنه، نقشی حیاتی در ایجاد اعتماد ایفا می‌کند.

• همگامی شبکه اجتماعی و دامنه: یکی از خطاهای استراتژیک رایج، ثبت دامنه بدون بررسی آزاد بودن نام کاربری در شبکه‌های اجتماعی کلیدی مانند اینستاگرام و تلگرام است. اگر شما دامنه brand.ir را ثبت کنید اما نام کاربری @brand در اینستاگرام در اختیار شخص دیگری باشد، مشتریان شما در یافتن صفحه رسمی دچار سردرگمی می‌شوند و احتمال کلاهبرداری یا از دست رفتن مشتری افزایش می‌یابد. ابزارهایی مانند Namechk برای بررسی همزمان این موارد ضروری هستند.¹⁰
• نقش تلگرام در اکوسیستم ایران: در ایران، تلگرام فراتر از یک پیام‌رسان عمل کرده و به یک پلتفرم تجاری و محتوایی اصلی تبدیل شده است. بسیاری از کسب‌وکارهای کوچک حتی وب‌سایت ندارند و تنها با یک کانال تلگرام فعالیت می‌کنند. برای برندهای بزرگ‌تر، تطابق نام کانال تلگرام با نام دامنه، سیگنال قدرتمندی از اصالت و حرفه‌ای بودن ارسال می‌کند.¹¹

فصل دوم: نبرد پسوندها؛ تحلیل استراتژیک.ir در برابر.com

انتخاب بین پسوند ملی (.ir) و پسوند تجاری بین‌المللی (.com)، شاید حساس‌ترین تصمیم استراتژیک برای یک کسب‌وکار آنلاین ایرانی باشد. این انتخاب فراتر از زیبایی‌شناسی است و مستقیماً بر امنیت دارایی، دسترسی به بازارهای جهانی، هزینه‌ها و مقاومت در برابر تحریم‌ها تأثیر می‌گذارد.

۲.۱ تحلیل جامع دامنه ملی.ir: مزایا و معایب

پسوند .ir کد کشوری (ccTLD) ایران است که توسط پژوهشگاه دانش‌های بنیادی (IPM/IRNIC) مدیریت می‌شود.¹² استفاده از این پسوند مزایا و معایب استراتژیک خاص خود را دارد.

۲.۱.۱ حاکمیت ملی و مصونیت از توقیف (Case Study: خبرگزاری فارس)

مهم‌ترین مزیت استراتژیک دامنه .ir، قرار گرفتن آن تحت حاکمیت قوانین جمهوری اسلامی ایران و عدم تبعیت از قوانین تحریمی ایالات متحده است. در ژانویه ۲۰۲۰، وزارت خزانه‌داری آمریکا (OFAC) با اعمال فشار بر رجیستری‌های آمریکایی، دامنه .com خبرگزاری فارس را مسدود کرد. از آنجا که دامنه‌های .com (و همچنین .net, .org) زیر نظر شرکت‌های آمریکایی مانند Verisign مدیریت می‌شوند، آن‌ها موظف به اجرای دستورات قضایی و تحریمی آمریکا هستند. خبرگزاری فارس یک‌شبه دسترسی جهانی خود را از دست داد و مجبور به مهاجرت کامل به farsnews.ir شد.¹ برای هر کسب‌وکار ایرانی که احتمال می‌دهد در آینده هدف تحریم‌ها قرار گیرد یا در حوزه‌های حساس استراتژیک فعالیت می‌کند، اتکا صرف به دامنه بین‌المللی یک ریسک وجودی محسوب می‌شود. دامنه .ir به عنوان یک “پناهگاه امن” حقوقی عمل می‌کند که توسط نهادهای خارجی قابل توقیف نیست.

۲.۱.۲ مزیت اقتصادی و سئو محلی (Local SEO)

از منظر اقتصادی، دامنه‌های .ir به دلیل یارانه دولتی و قیمت‌گذاری ریالی، بسیار ارزان‌تر از دامنه‌های بین‌المللی هستند. با توجه به نوسانات شدید نرخ ارز، هزینه تمدید یک دامنه .com می‌تواند بار مالی سنگینی برای استارتاپ‌های نوپا باشد، در حالی که .ir با هزینه‌ای ناچیز (حدود ۱۶ تا ۲۰ هزار تومان برای ثبت سالانه از طریق نمایندگان) قابل تهیه است.13

از نظر سئو (SEO)، موتورهای جستجو مانند گوگل، دامنه‌های ccTLD را به عنوان سیگنالی قوی برای هدف‌گذاری جغرافیایی تفسیر می‌کنند. استفاده از .ir به گوگل می‌فهماند که محتوای سایت مشخصاً برای کاربران داخل ایران تهیه شده است، که می‌تواند منجر به بهبود رتبه در جستجوهای محلی شود.15

۲.۱.۳ چالش‌های فنی و “پرده آهنین دیجیتال”

با وجود مزایای فوق، استفاده از دامنه .ir کسب‌وکار را در معرض محدودیت‌های فنی بین‌المللی قرار می‌دهد. بسیاری از سرویس‌دهندگان جهانی به دلیل نگرانی از نقض تحریم‌ها، خدمات خود را به روی دامنه‌های .ir می‌بندند:

• گواهینامه‌های امنیتی (SSL): شرکت‌های بزرگ صادرکننده گواهینامه امنیتی مانند DigiCert، Sectigo و Symantec از صدور گواهینامه برای دامنه‌های .ir منع شده‌اند. تلاش برای دریافت گواهینامه‌های پیشرفته EV (نوار سبز) یا OV برای این دامنه‌ها با خطای “Invalid CSR” یا رد درخواست مواجه می‌شود.¹⁶ تنها راهکار موجود، استفاده از گواهینامه‌های رایگان Let’s Encrypt یا برخی صادرکنندگان واسط (مانند Certum یا TurkTrust) است که همچنان با ایران کار می‌کنند، اما گزینه‌های سازمانی محدود هستند.
• سرویس‌های ابری و تبلیغات: پلتفرم‌های ابری مانند Google Cloud و AWS و همچنین سرویس‌های تبلیغاتی گوگل ادز، سیاست‌های سخت‌گیرانه‌ای علیه دامنه‌های .ir اعمال می‌کنند. در بسیاری از موارد، دسترسی به APIها یا پنل‌های مدیریتی برای دامنه‌های ایرانی مسدود است.¹⁸

۲.۲ تحلیل جامع دامنه بین‌المللی.com: دروازه جهانی

دامنه .com همچنان استاندارد پیش‌فرض ذهن کاربران اینترنت است و برای کسب‌وکارهایی که افق‌های صادراتی دارند، ضروری است.

۲.۲.۱ اعتبار جهانی و اعتماد مشتری خارجی

برای شرکت‌های صادرکننده (مثلاً صادرکنندگان پسته، فرش، یا خدمات نرم‌افزاری)، استفاده از دامنه .ir می‌تواند یک سیگنال منفی برای مشتریان خارجی باشد. بسیاری از شرکت‌های بین‌المللی به دلیل سیاست‌های تطبیق (Compliance) داخلی خود، از تعامل با دامنه‌های ایرانی پرهیز می‌کنند. دامنه .com هویت کسب‌وکار را از جغرافیای سیاسی جدا کرده و چهره‌ای بین‌المللی به آن می‌بخشد.¹⁹

۲.۲.۲ اشباع نام و هزینه‌های بالا

بزرگترین چالش .com، اشباع شدن فضای نام است. یافتن یک نام کوتاه، تک‌کلمه‌ای و بامعنا در این پسوند تقریباً غیرممکن است مگر با پرداخت مبالغ نجومی در بازار ثانویه. در مقابل، فضای نام .ir هنوز ظرفیت‌های زیادی دارد و امکان ثبت نام‌های کوتاه و جذاب (حتی ۳ یا ۴ حرفی) با هزینه اندک وجود دارد.¹²

۲.۳ جدول مقایسه استراتژیک پسوندها

۲.۴ استراتژی پیشنهادی: رویکرد ترکیبی (Dual-Stack Strategy)

با توجه به ریسک‌های دوگانه (ریسک تحریم برای .com و ریسک انزوا برای .ir)، هوشمندانه‌ترین استراتژی برای کسب‌وکارهای جدی، ثبت همزمان هر دو دامنه است.

1. دامنه اصلی: بسته به بازار هدف انتخاب شود. اگر تمرکز ۱۰۰٪ داخلی است (مانند اسنپ یا تپسی)، .ir می‌تواند دامنه اصلی باشد. اگر نگاه صادراتی وجود دارد، .com ارجح است.
2. ریدایرکت (Redirect): دامنه ثانویه باید روی دامنه اصلی ریدایرکت شود (Redirect 301) تا ترافیک هدر نرود و از “Squatting” (ثبت نام توسط رقبا) جلوگیری شود. بسیاری از استارتاپ‌های بزرگ ایرانی مانند دیجی‌کالا (digikala.com) و اسنپ (snapp.ir) هر دو پسوند را در اختیار دارند و بر اساس استراتژی خود یکی را به عنوان مرجع قرار داده‌اند.²⁰

فصل سوم: چارچوب حقوقی و فرآیند ثبت دامنه در ایران

ثبت دامنه در ایران فرآیندی قانون‌مند و تحت نظارت دقیق است که با استانداردهای آزادتری که در برخی کشورها رایج است، تفاوت دارد. درک نقش “پژوهشگاه دانش‌های بنیادی” (IPM) به عنوان متولی این امر ضروری است.

۳.۱ ایرنیک (IRNIC) و الزامات احراز هویت

ایرنیک (مرکز ثبت دامنه کشوری ایران) واحدی از پژوهشگاه دانش‌های بنیادی است که وظیفه مدیریت فنی و اداری پسوند .ir را بر عهده دارد. برخلاف بسیاری از رجیسترارهای جهانی که ثبت دامنه را به صورت آنی و ناشناس انجام می‌دهند، ایرنیک بر احراز هویت دقیق مالکان تأکید دارد.¹²

۳.۱.۱ شناسه کاربری (Nic Handle) و سطوح تایید

برای ثبت هر دامنه .ir، متقاضی باید ابتدا یک شناسه کاربری یا “Nic Handle” در سامانه ایرنیک ایجاد کند. این فرآیند شامل سطوح مختلفی از احراز هویت است:

• اشخاص حقیقی: نیاز به وارد کردن کد ملی و مشخصات شناسنامه‌ای دقیق دارند. اخیراً برای افزایش امنیت و جلوگیری از کلاهبرداری، سیستم احراز هویت تصویری نیز برای برخی کاربران فعال شده است.²¹
• اشخاص حقوقی: شرکت‌ها و سازمان‌ها باید با شناسه حقوقی ثبت‌نام کنند و مدارک رسمی مانند روزنامه رسمی تأسیس و آخرین تغییرات شرکت را ارائه دهند. این موضوع مالکیت حقوقی دامنه را تضمین می‌کند و در اختلافات آتی بسیار تعیین‌کننده است.

۳.۱.۲ پسوندهای تخصصی و مدارک مورد نیاز

علاوه بر .ir عمومی، پسوندهای سطح دوم (Second-Level Domains) قوانین سخت‌گیرانه‌تری دارند:

• .co.ir: مخصوص شرکت‌های سهامی خاص، عام و مسئولیت محدود. ارائه روزنامه رسمی الزامی است.
• .ac.ir: مخصوص موسسات آموزش عالی و دانشگاه‌ها. نیاز به مجوز وزارت علوم یا وزارت بهداشت و مدارک احراز هویت موسسه دارد.
• .gov.ir: مختص نهادهای دولتی و حاکمیتی. ثبت این دامنه‌ها تنها با درخواست رسمی کتبی از بالاترین مقام مسئول سازمان امکان‌پذیر است.¹²

۳.۲ محدودیت‌ها و نام‌های ممنوعه

ایرنیک بر اساس قوانین جمهوری اسلامی ایران و مصوبات کارگروه تعیین مصادیق محتوای مجرمانه، محدودیت‌هایی را بر روی نام‌های قابل ثبت اعمال می‌کند. عدم آگاهی از این لیست می‌تواند منجر به رد درخواست ثبت یا لغو دامنه پس از پرداخت هزینه شود.

• اسامی جغرافیایی و اداری: نام‌های استان‌ها، شهرها و شهرستان‌های ایران (مانند tehran.ir, khorasan.ir, kish.ir) رزرو شده هستند و تنها توسط استانداری‌ها یا شهرداری‌های مربوطه قابل ثبت می‌باشند. این قانون برای جلوگیری از فریب افکار عمومی و سوءاستفاده از نام‌های رسمی وضع شده است.²²
• اسامی مغایر با عفت عمومی و ارزش‌ها: ثبت دامنه‌هایی که حاوی کلمات رکیک، مفاهیم توهین‌آمیز به مقدسات، یا عباراتی که فعالیت‌های غیرقانونی (مانند قمار، فروش VPN، و…) را تداعی کنند، ممنوع است. این بررسی توسط نیروی انسانی در ایرنیک انجام می‌شود و ممکن است دامنه‌ای که از نظر فنی آزاد است، در مرحله بررسی رد شود.²³
• اسامی مشاهیر و آثار ملی: نام‌های مرتبط با مشاهیر بزرگ، رویدادهای تاریخی مهم یا آثار ملی ثبت‌شده، تحت نظارت وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی است و ثبت آن‌ها توسط افراد متفرقه نیازمند مجوز است.²⁴

۳.۳ خطر تعلیق محتوایی

یکی از ویژگی‌های متمایز اکوسیستم دامنه‌های ملی، امکان تعلیق دامنه بر اساس محتوای میزبانی شده است. اگر وب‌سایتی که روی دامنه .ir میزبانی می‌شود اقدام به انتشار محتوای مجرمانه کند، مراجع قضایی یا کارگروه تعیین مصادیق می‌توانند مستقیماً دستور تعلیق دامنه را به ایرنیک صادر کنند. این سطح از نظارت محتوایی در دامنه‌های gTLD (مانند.com) معمولاً تنها با حکم دادگاه‌های بین‌المللی یا نقض کپی‌رایت (DMCA) و با دشواری بسیار بیشتری انجام می‌شود.²⁴

فصل چهارم: مکانیزم‌های حل اختلاف دامنه؛ مقایسه irDRP و UDRP

یکی از پیچیده‌ترین و حیاتی‌ترین جنبه‌های حقوقی دامنه‌ها، مکانیزم حل اختلافات ناشی از نقض علائم تجاری یا “دامنه‌ربایی” (Cybersquatting) است. قوانین حاکم بر دامنه‌های .ir تفاوت‌های ظریف اما تعیین‌کننده با قوانین جهانی دارند.

۴.۱ سیاست جهانی UDRP (برای.com,.net,.org)

سیاست یکسان حل اختلاف نام دامنه (UDRP) استانداردی است که توسط آیکان (ICANN) تدوین شده است. برای پیروزی در یک شکایت UDRP و پس‌گرفتن دامنه، شاکی (صاحب علامت تجاری) باید هر سه شرط زیر را اثبات کند:

1. نام دامنه با علامت تجاری شاکی یکسان یا به‌طور گمراه‌کننده‌ای مشابه است.
2. دارنده فعلی دامنه (خوانده) هیچ حق یا نفع مشروعی در مورد آن نام ندارد.
3. نام دامنه با سوءنیت ثبت شده و با سوءنیت استفاده می‌شود (Bad Faith Registration AND Use).²⁶

شرط سوم در UDRP بسیار سخت‌گیرانه است. اگر کسی دامنه‌ای را با سوءنیت ثبت کند اما از آن استفاده نکند (Passive Holding)، اثبات “استفاده با سوءنیت” دشوار می‌شود و ممکن است شکایت رد شود.

۴.۲ سیاست ملی irDRP (برای.ir)

سیاست حل اختلاف دامنه‌های دات‌آی‌آر (irDRP) اگرچه بر پایه UDRP بنا شده، اما یک تفاوت کلیدی به نفع صاحبان برند دارد.

• تفاوت در شرط سوءنیت: طبق سیاست‌نامه ایرنیک، شاکی باید اثبات کند که دامنه با سوءنیت ثبت شده یا با سوءنیت استفاده می‌شود (Registration OR Use). این تغییر واژه “و” به “یا” بار حقوقی عظیمی دارد. این بدان معناست که حتی اگر دامنه‌ای صرفاً با سوءنیت ثبت شده باشد (مثلاً برای فروش به قیمت گزاف) اما هیچ وب‌سایتی روی آن بالا نیامده باشد، باز هم مالک برند می‌تواند آن را پس بگیرد.²⁶ این ویژگی، irDRP را به ابزاری قدرتمندتر برای مبارزه با دامنه‌ربایان تبدیل کرده است.

۴.۳ صلاحیت قضایی و هزینه‌های داوری

۴.۳.۱ مرجع رسیدگی و صلاحیت

اختلافات دامنه‌های .ir در حال حاضر توسط مرکز داوری و میانجی‌گری سازمان جهانی مالکیت فکری (WIPO) رسیدگی می‌شود. با این حال، صلاحیت قضایی نهایی با دادگاه‌های جمهوری اسلامی ایران است. این بدان معناست که اگر طرفین رای داوری وایپو را نپذیرند، می‌توانند در دادگاه‌های تهران طرح دعوی کنند.26

نکته عجیب اینجاست که وایپو در حال حاضر تنها شکایات .ir را به زبان انگلیسی می‌پذیرد، حتی اگر طرفین دعوی هر دو ایرانی باشند. این موضوع هزینه‌های ترجمه و تنظیم دادخواست حقوقی به زبان انگلیسی را به طرفین تحمیل می‌کند.26

۴.۳.۲ هزینه‌های دادرسی

هزینه طرح شکایت در وایپو قابل توجه است و باید به ارز خارجی (دلار یا یورو) پرداخت شود که برای ایرانیان چالش‌برانگیز است:

• پنل تک‌نفره: هزینه پایه برای رسیدگی توسط یک داور حدود ۱۵۰۰ دلار آمریکا است.
• پنل سه‌نفره: اگر شاکی درخواست سه داور کند، هزینه به حدود ۴۰۰۰ دلار افزایش می‌یابد. اگر شاکی پنل تک‌نفره بخواهد اما خوانده (صاحب فعلی دامنه) درخواست سه داور کند، نیمی از هزینه بر عهده خوانده خواهد بود.²⁸
• علاوه بر هزینه وایپو، هزینه‌های جزئی اداری نیز ممکن است توسط ایرنیک دریافت شود، اما هزینه اصلی همان مبلغ ارزی است. این سد مالی باعث می‌شود بسیاری از کسب‌وکارهای کوچک از پیگیری حقوقی دامنه‌های ربوده شده منصرف شوند و به مذاکره برای خرید دامنه روی بیاورند.¹⁴

فصل پنجم: زیرساخت فنی و چالش‌های تحریمی

انتخاب دامنه تنها شروع ماجراست؛ زیرساختی که این دامنه بر آن سوار می‌شود تعیین‌کننده پایداری کسب‌وکار است. تحریم‌های تکنولوژیک لایه‌های زیرساختی را هدف قرار داده‌اند.

۵.۱ چالش گواهینامه‌های SSL/TLS

امنیت تبادل داده (HTTPS) برای هر وب‌سایت مدرنی الزامی است و گوگل سایت‌های بدون SSL را ناامن نشان می‌دهد. با این حال، تحریم‌ها دسترسی دامنه‌های .ir به گواهینامه‌های معتبر تجاری را قطع کرده‌اند.

• تحریم شرکت‌های آمریکایی: شرکت‌های بزرگ صادرکننده گواهینامه (CA) مانند DigiCert، GeoTrust و Sectigo به دلیل مقررات ایالات متحده مجاز به ارائه خدمات به دامنه‌های .ir یا سازمان‌های مستقر در ایران نیستند. تلاش برای خرید این گواهینامه‌ها منجر به بلوکه شدن پول یا رد درخواست می‌شود.¹⁶
• راهکار Let’s Encrypt: خوشبختانه، موسسه غیرانتفاعی Let’s Encrypt که گواهینامه‌های رایگان صادر می‌کند، به دلیل ماهیت باز و عمومی خود، همچنان به دامنه‌های ایرانی سرویس می‌دهد. امروزه اکثر قریب به اتفاق وب‌سایت‌های ایرانی (از جمله بانک‌ها و سازمان‌ها) از همین گواهینامه‌ها استفاده می‌کنند. با این حال، عدم امکان دریافت گواهینامه‌های اعتبارسنجی سازمانی (OV) یا پیشرفته (EV) که نام شرکت را در نوار آدرس نمایش می‌دهند، از نظر بصری و پرستیژ برای بانک‌ها یک ضعف محسوب می‌شود.¹⁶

۵.۲ میزبانی وب و تفکیک ترافیک

انتخاب مکان سرور (هاستینگ) برای دامنه‌های .ir یک تصمیم استراتژیک است.

• هاستینگ داخلی: میزبانی سایت در دیتاسنترهای داخلی (مانند آسیاتک، پارس‌آنلاین، افرانت) سرعت دسترسی کاربران ایرانی را به شدت افزایش می‌دهد و ترافیک را نیم‌بها می‌کند. همچنین خطر قطع شدن سرویس توسط شرکت‌های خارجی (مانند آمازون یا گوگل) را از بین می‌برد. اما در مواقع اختلالات اینترنت بین‌الملل یا حملات سایبری داخلی، ممکن است دسترسی کاربران خارج از کشور به سایت مختل شود.³⁰
• هاستینگ خارجی و تحریم ابری: استفاده از سرویس‌های ابری بزرگی مانند AWS یا Google Cloud برای دامنه‌های .ir بسیار پرریسک است. گوگل صراحتاً در قوانین خود ذکر کرده که دسترسی دامنه‌های ایرانی را محدود می‌کند و گزارش‌های متعددی از بسته شدن حساب‌های گوگل که به دامنه‌های .ir متصل بوده‌اند (مانند گوگل آنالیتیکس یا فایربیس) وجود دارد.¹⁸

۵.۳ تحویل‌پذیری ایمیل (Email Deliverability)

ایمیل‌های ارسال شده از دامنه‌های .ir با چالش جدی “اسپم شدن” روبرو هستند. الگوریتم‌های فیلترینگ ایمیل شرکت‌هایی مانند مایکروسافت (Outlook) و گوگل (Gmail) بعضاً امتیاز منفی پیش‌فرضی برای دامنه‌های .ir قائل هستند یا IPهای ایران را در لیست‌های سیاه (Blacklist) قرار می‌دهند.

• راهکار: برای حل این مشکل، مدیران سرور باید رکوردهای احراز هویت ایمیل شامل SPF، DKIM و DMARC را با دقت بسیار بالا تنظیم کنند. در بسیاری از موارد، کسب‌وکارها مجبور می‌شوند از سرویس‌های واسط ارسال ایمیل (Relay) که سرورهایشان در خارج از ایران است استفاده کنند تا از اعتبار IP خارجی بهره‌مند شوند و ایمیل‌هایشان به اینباکس مشتریان برسد.³²

فصل ششم: استراتژی برندسازی در اقتصاد مقاومتی؛ مطالعه موردی

برندسازی در ایران به دلیل شرایط “اقتصاد مقاومتی” و ایزوله بودن نسبی، الگوهای خاصی را دنبال می‌کند. بررسی نمونه‌های موفق، درس‌های ارزشمندی دارد.

۶.۱ مطالعه موردی: ری‌برندینگ اسنپ (از تاکسی‌یاب به Snapp)

داستان تغییر نام “تاکسی‌یاب” به “اسنپ” یک کلاس درس کامل در برندسازی است. نام اولیه (“تاکسی‌یاب”) کاملاً توصیفی و فارسی بود، اما فاقد شخصیت متمایز بود. ری‌برندینگ به “Snapp” (با دو حرف P) چند هدف را محقق کرد:

1. آوای مدرن: نامی کوتاه، تک‌سیلابی و با آوای انگلیسی که حس سرعت و تکنولوژی را منتقل می‌کند.
2. تمایز بصری: استفاده از دو P در انتهای نام، آن را از کلمه عام snap متمایز کرد و امکان ثبت دامنه‌ها و هندل‌های خاص را فراهم کرد.
3. عبور از مرزها: اگرچه اسنپ عمدتاً در ایران فعال است، اما نام لاتین آن به این برند اجازه می‌دهد تا خود را به عنوان یک “یونیکورن” تکنولوژی در سطح منطقه معرفی کند، نه صرفاً یک آژانس تاکسی محلی. اسنپ از دامنه snapp.ir به عنوان دامنه اصلی استفاده می‌کند که نشان‌دهنده پذیرش هویت ملی در عین داشتن ظاهری جهانی است.³⁴

۶.۲ استراتژی فینگلیش: مدیریت ابهامات

برای استارتاپ‌های جدید، انتخاب نامی که در فینگلیش کمترین ابهام را داشته باشد حیاتی است.

• قانون ساده‌سازی: از حروفی که معادل‌های چندگانه دارند (مانند خ = kh/x، ژ = zh/j، ق = gh/q/k) پرهیز کنید. نام‌هایی که با حروف صامت نرم (مانند ر، م، ن، ل، س) ساخته شده‌اند، کمترین خطا را در تایپ دارند. برای مثال کلمه “سانا” (Sana) بسیار امن‌تر از “شقایق” (Shaghayegh / Shaghayeq / Shaqaiegh) است.⁸
• ثبت تدافعی: اگر ناچار به استفاده از کلمات دشوار هستید، تمام حالات ممکن نوشتاری آن را ثبت کنید. هزینه اندک ثبت .ir این استراتژی را توجیه‌پذیر می‌کند.

فصل هفتم: چشم‌انداز آینده و فناوری‌های نوظهور

۷.۱ دامنه‌های جدید (New gTLDs)

ظهور پسوندهای جدید مانند .shop, .tech, .store, .app گزینه‌های جدیدی را پیش روی کسب‌وکارهای ایرانی قرار داده است. این دامنه‌ها اغلب آزادتر از .com هستند و نام‌های بهتری در آن‌ها یافت می‌شود. با این حال، از نظر سئو محلی قدرت .ir را ندارند و از نظر اعتبار هنوز به پای .com نرسیده‌اند. این دامنه‌ها برای استارتاپ‌های تخصصی (مثلاً یک شرکت هوش مصنوعی با .ai یا فروشگاه با .shop) مناسب هستند اما باید ریسک تحریم‌های آینده روی این رجیستری‌های جدید را نیز در نظر گرفت.³⁶

۷.۲ هوش مصنوعی و تحریم‌های هوشمند

با ورود هوش مصنوعی به سیستم‌های نظارتی آمریکا، احتمال شناسایی و مسدودسازی هوشمندتر دامنه‌هایی که با ایران ارتباط دارند (حتی اگر پسوند .io یا .ai داشته باشند) وجود دارد. سیستم‌های AI می‌توانند الگوهای ترافیکی و ارتباطات زیرساختی را تحلیل کرده و کسب‌وکارهایی را که سعی در پنهان کردن هویت ایرانی خود دارند شناسایی کنند. این موضوع اهمیت داشتن دامنه .ir به عنوان “بیمه عمر” کسب‌وکار را در سال‌های آینده بیشتر خواهد کرد.³⁷

نتیجه‌گیری و چک‌لیست اجرایی

انتخاب نام دامنه در ایران، بندبازی میان “امنیت” و “اعتبار” است. دامنه .ir امنیت حقوقی و فنی در برابر تحریم‌ها را تامین می‌کند اما چالش‌های دسترسی به سرویس‌های جهانی را به همراه دارد. دامنه .com اعتبار و دسترسی جهانی می‌آورد اما همواره سایه تهدید توقیف و هزینه‌های ارزی را بر سر دارد.

پیشنهاد نهایی:

استراتژی تک‌بعدی محکوم به شکست است. کسب‌وکارهای ایرانی باید رویکردی هیبریدی داشته باشند:

1. هویت خود را با ثبت هر دو پسوند .ir و .com بیمه کنید.
2. برای عملیات داخلی و درگاه‌های پرداخت، از .ir بهره ببرید.
3. برای ایمیل مارکتینگ و مکاتبات بین‌المللی، از دامنه .com (روی هاست خارجی امن) استفاده کنید.
4. قبل از نهایی کردن نام، “تست فینگلیش” و “تست تلفظ” را روی جامعه هدف انجام دهید و از آزاد بودن نام کاربری در اینستاگرام اطمینان حاصل کنید.

در نهایت، نام دامنه شما پرچم شماست؛ جایی که آن را می‌کارید (ir یا com) تعیین می‌کند که تابع کدام قانون هستید، اما چگونگی طراحی آن (نام برند) تعیین می‌کند که آیا مردم به آن احترام می‌گذارند یا خیر.